Fra Božo Ančić st.: "Putovanje kroz prostor i vrijeme: Prošlost i baština Turjaka"

U izdanju Franjevačkog samostana u Sinju objavljena je posthumno knjiga fra Bože Ančića st. „Putovanje kroz prostor i vrijeme: Prošlost i baština Turjaka“. Knjigu su recenzirali dr. sc. Ivan Botica i fra Stjepan Čovo, a grafički uredio Igor Pupić-Vurilj. Fra Božo je knjigu napisao „u spomen svećenicima, redovnicama, župnicima i svim vjernicima župe Sv. Ante Padovanskoga iz Turjaka kao podsjetnik na one koji su prije nas živjeli i radili u mjestu podno briga“ (str. 356).

 


PREDGOVOR

Manje ponekad je više1

Gledajući iza sebe mogu reći da je veći dio mog života obilježen putovanjima. Brzo su me naučila da putna torba pretrpana osobnim stvarima onemogućuje dragocjene susrete s novim svjetovima i učenje od novih svjetova. S tim sam iskustvom prije desetak godina odlučio poći na još jedno daleko putovanje. Želja je bila proći kroz rodno mjesto Turjaci, kroz njegov prostor i kroz njegovo vrijeme. Zaći u daleku prošlost sela podno briga, značilo je otići na teško i dugo iskapanje malo poznate turjačke prošlosti. Srećom, torba nije bila pretrpana osobnim stvarima te sam je lako punio znanstvenom literaturom i arhivskim dokumentima iz Hrvatske (Sinj, Split, Zadar, Zagreb) i inozemstva (Beč, München).

Iako sam prekaljeni putnik koji je obišao mnoga poznata i nepoznata mjesta na svim kontinentima, nisam ni slutio da će putovanje kroz prostor i vrijeme rodnog mi mjesta biti dugo, daleko i naporno. Trebalo mi je puno pokretačke snage, izdržljivosti i umijeća da ne posustanem na putu i da putovanje privedem kraju.

Svaki čovjek kao razumno Božje stvorenje raspolaže trostrukom pokretačkom snagom: ljubavlju, voljom i razumom (Antriebskrafte). Nošen time, zaputio sam se u malo poznato, ne znajući što me čeka. Ljubav spram rodnomu mjestu gonila me naprijed. Želja da barem ponešto otmem zaboravu iz prošlosti mjesta nije mi dala da posustanem. Stoga, služeći se razumom, dadoh se na posao. Sve sam to činio radi budućnosti sela podno briga.

Svojevremeno je uz gradsku vijećnicu na Marienplatz u Munchenu stajao veliki natpis o početku izgradnje nove linije podzemne željeznice (U-Bahn): „Prije nego počnemo raditi ‘na budućnosti’ gradske jezgre, vršimo iskapanja minhenske prošlosti“. Misleći na rodno mjesto glede njegove prošlosti o kojoj jedva išta znamo i njegove budućnosti koja bi trebala počivati na temeljima njegove prošlosti, to mi se upozorenje odmah usjeklo u pamet. To me je minhensko upozorenje godinama pratilo pri vlastitu iskapanju turjačke prošlosti.

Što je, tu je! Pred vama je!

Dragi čitatelji, a posebice ljubitelji rodnog nam mjesta, dragi Turjačani! Na sljedećim ćete stranicama naći ponešto što vam je do sada bilo manje poznato ili pak sasvim skriveno. Možda vam baš to pomogne da bolje razumijete sadašnjost Turjaka i da lakše predvidite budućnost našeg mjesta.

Ugodno vam čitanje želi vaš sumještanin, prvi svećenik rođeni Turjačanin!

mr. sc. Božo Ančić, st., OFM

U Münchenu, 17. svibnja 2015.

 

_______

1 Riječ je o reklami (Weniger ist mehr) koju sam svojevremeno zapazio na jednom malom automobilu marke Smart (engl. pametan), uparkiranu u susjednoj mi ulici u Münchenu, gradu u kojem je teško naći slobodno mjesto za parkiranje automobila.

 

 

SADRŽAJ

PREDGOVOR  3

POGOVOR.............................................................................................. 5

SADRŽAJ............................................................................................... 7

UVOD                                                                                                    11

  1. NAZIV MJESTA I ZNAČENJE....................................................... 15

1.1.      NAZIV MJESTA U PISANIM DOKUMENTIMA................................. 15

1.2.      NEKA MJESTA ISTOG ILI SLIČNOG KORIJENA............................. 17

1.3.      MJESTA ISTOG ILI SLIČNOG KORIJENA

U DRUGIM ZEMLJAMA.......................................................................... 19

1.4.      NAZIV MJESTA NA CRKVENIM PEČATIMA................................... 22

1.5.      ZAKLJUČNO O NAZIVU I ZNAČENJU............................................ 23

  1. ZEMLJOPISNA OBILJEŽJA......................................................... 31

2.1.      ZEMLJOPISNI POLOŽAJ.............................................................. 31

2.1.1.  Prirodna i zemljopisna obilježja .................................................... 31

2.1.2.  Položaj i reljef ............................................................................. 31

2.1.3.  Klima       33

2.2.      VODE.......................................................................................... 33

2.2.1.  Cetina      34

2.2.2.  Šaripa      35

2.2.3.  Varjačuša 35

2.2.4.  Javni bunari sa živom vodom........................................................ 35

2.2.5.  Privatni bunari s vodom kišnicom ................................................. 37

2.2.6.  Poljski bunari............................................................................... 39

2.2.7.  Površinske vode, potoci i lokve.................................................... 41

2.2.8.  Privatni bunari u Džidoviću............................................................ 43

2.2.9.  Javni vodovod............................................................................. 43

2.3.      BILJNI POKROV I ŽIVOTINJSKI SVIJET......................................... 43

2.4.      TOPONIMIJA................................................................................ 44

2.5.      GOSPODARSTVO....................................................................... 54

2.5.1.  Poljski dio Turjaka........................................................................ 55

2.5.2.  Brdski dio Turjaka........................................................................ 56

2.5.3.  Sinjska Mljekarna ,,Ančić“............................................................. 60

2.5.4.  Rudnici    60

2.5.5.  Elektrifikacija............................................................................... 63

2.5.6.  Uvođenje telefonije ...................................................................... 65

2.5.7.  Prometnice i prometna povezanost............................................... 66

  1. POVIJESNI OSVRT.................................................................... 75

3.1.      PRAPOVIJESNA I DELMATSKA BAŠTINA.................................... 75

3.2.      RIMSKA BAŠTINA........................................................................ 83

3.4.      SREDNJOVJEKOVNA BAŠTINA.................................................. 86

3.4.      RAZDOBLJE TURSKE OKUPACIJE:-............... ............................ 88

3.5.      POD MLETAČKOM VLAŠČU....................................................... 89

3.6.      POD FRANCUSKOM I AUSTRIJSKOM VLAŠČU............................ 92

3.7.      U PRVOJ POLOVICI 20. STOLJEĆA.............................................. 95

3.8.      PREMA SUVREMENOSTI............................................................. 97

  1. STANOVNIŠTVO........................................................................ 105

4.1.      PRIJE NAŠIH PREDAKA............................................................. 105

4.2.      U PRVOM DODIRU S PREDCIMA............................................... 107

4.3.      TURJAČANI U MLETAČKIM KATASTRIMA................................... 108

4.3.1.  Stanovništvo u popisu iz 1709. godine......................................... 108

4.3.2.  Stanovništvo u popisu iz 1725. - 1729. godine............................ 110

4.4.      TURJAČKA PREZIMENA U STARIJIM CRKVENIM

KNJIGAMA.......................................................................................... 111

4.5.      BROJ ŽUPLJANA PREMA CRKVENIM IZVORIMA........................ 111

4.6.      DEMOGRAFSKE ODREDNICE OD 1857. DO DANAS................ 114

4.6.1.  Prirodno kretanje stanovn ištva Turjaka

od 1964. do 2013. godine..................................................................... 120

4.6.2.  Odlazak u Ameriku...................................................................... 123

  1. CRKVENA BAŠTINA................................................................... 131

5.1.      CRKVENA POVIJEST................................................................. 131

5.1.1.  Prije turskih osvajanja................................................................. 131

5.1.2.  Utemeljenje župe......................................................................... 132

"5.1.3. Župa u starijim vremenima.......................................................... 135

5.1.4.  Župa nakon potresa 1898. godine................................................ 146

5.1.5.  Današnja crkva (Latinčeva).......................................................... 156

5.1.6.  Turjačka zvona............................................................................ 162

5.2.     TRILJ I VOJNIĆ - NEKADAŠNJE KAPELANIJE

TURJAČKE ŽUPE .......................................................................... 165

5.2.1.  Kapelanija sv. Mihovila Arkanđela u Trilju................................ 166

5.2.2.  Svećenici u kapelaniji Trilj

do osamostaljenja od Turjaka.......................................................... 169

5.2.3.  Kapelanija sv. Jure u Vojniću.................................................. 171

5.2.4.  Svećenici u kapelaniji Vojnić do

osamostaljenja od Turjaka............................................................... 172

5.3.     KAPELICE I KAPELE U TURJACIMA....................................... 173

5.4.     ŽUPNE KUĆE ....................................................................... 176

5.3.1.  Župna kuća iz najstarijih vremena ........................................... 176

5.3.2.  Drvena župna kuća izgrađena nakon

potresa 1898. godine....................................................................... 178

5.6.3.  Župna kuća pretvorena u ured

Mjesnog odbora i u područnu školu................................................. 178

5.3.4.  Nova župna kuća (Librenjakova)............................................. 180

5.4.     DRUGE NEKRETNINE............................................................ 183

5.4.1.  Gospodarske zgrade ...................................... 183

5.4.2.  Kuća za časne sestre ............................................................ 183

5.4.3.  Garaža   184

5.4.4.  Crkvene zemlje....................................................................   184

5.5.     GROBLJE............................................................................. 186

5.6.     PJEVANJE U CRKVI.......................... ................................. 187

5.7.     ŽUPNE MATICE I DRUGE PRIRUČNE KNJIGE...................... 188

5.7.1.  Tropismenost u Hrvata................................................................ 188

5.7.2.  Hrvatskoćirilični zapisi u turjačkim maticama.............................. 191

5.7.3.  Matice, anagrafi i druge turjačke župne knjige............................ 192

5.8.      ŽUPNI PEČAT............................................................................ 197

  1. ŽUPNICI I KAPELANI ................................................................ 201

6.1.      ŽUPNICI FRANJEVCI OD POČETAKA DO 1836. GODINE           201

6.2.      ŽUPNICI POPOVI GLAGOLJAŠI.................................................. 214

6.3.      FRANJEVCI OD 1864. OPET U ŽUPI........................................... 217

  1. DUHOVNA ZVANJA................................................................. 237

7.1.      SVEĆENICI I REDOVNICI............................................................ 237

7.1.2.  Redovnički kler........................................................................... 241

7.2.      REDOVNICE.............................................................................. 246

7.3.      SVJETOVNI RED SV. FRANE I FRAMA....................................... 255

  1. ZRCALO.................................................................................... 261

8.1.      ALKA I TURJACI......................................................................... 261

8.2.      MISA, PROCESIJE, MOLITVE I NEKE PUČKE POBOŽNOSTI U TURJACIMA       268

8.3.      POTRESI U TURJACIMA............................................................. 277

8.4.      ŠKOLSTVO U TURJACIMA.......................................................... 284

8.5.      ŽRTVOSLOV DRUGOGA SVJETSKOG RATA.............................. 298

8.6.      ZAVIČAJNI KLUB TURJACI U MUNCHENU................................... 310

UMJESTO ZAKLJUČKA                       329

KRATICE..........................................................................................   331

BIBLIOGRAFIJA.................................................................................. 333

Izvori  333

Literatura............................................................................................. 339

Mrežne stranice s člancima................................................................... 349

SAŽETAK........................................................................................... 353

BILJEŠKA O AUTORU......................................................................... 357

IZ RECENZIJA.................................................................................... 361

 


IZ RECENZIJA

Dobio sam u ruke rukopis knjige „Prošlost i baština Turjaka. Putovanje kroz prostor i vrijeme"! pomno ga pročitao i prostudirao. Rukopis se predstavlja kao vrsni putokaz i sustavni prikaz povijesti župe Turjaci koji nam otkriva mnoge nepoznate detalje jednog od sela Cetinske krajine na putu od Sinja prema Trilju, naslonjena na prostrano Sinjsko polje a s druge strane ga štiti brdsko zaleđe Mojanke i Čemernice. Pisac knjige je rođeni Turjačanin - o. fra Božo Ančić, st. franjevac, komu svaka sitnica iz mjesta čini veliko zadovoljstvo koji upornošću i ljubavlju istražitelja dolazi do novih spoznaja o njemu. Rukopis je podijeljen na osam sadržajnih cjelina.

Građa monografije je dokumentirana i praćena slikovnim prilozima koja na vidjelo donosi nedovoljno poznate činjenice od najranijeg povijesnog spominjanja mjesta do danas i njegova naziva u drugim zemljama. To su detaljni, možemo ih nazvati, minuciozni i zaboravljeni topografski nazivi mjesta, voda i izvora te biljnog i životinjskog svijeta. Kretanje kroz povijest počinje od prapovijesti i delmatske baštine prelazeći povijesna razdoblja do suvremenog života mjesta. Detaljno je doneseno kretanje stanovništva i crkvena baština u religijskom smislu i crkvenim objektima. Župnici i kapelani župe, najvećim dijelom franjevci, kao i duhovna zvanja iz župe daju odličan uvid u duhovnu orijentaciju mjesta.

Iz svega proizlazi da se pisac nije bojao truda, iako se bojao zdravstvenih tegoba, koje su ga pratile tijekom ovoga iznimno zahtjevnog istraživanja. Ovdje prošlost govori jezikom dokaza i spaja se sa sadašnjošću preko koje se vide obrisi neprekidnog traganja da se ne zaboravi ono najvažnije što ga je uvijek motiviralo da treba ozbiljno istraživati. Knjiga je napisana dobro i jasno, temeljena na arhivskoj građi i bogatoj literaturi. Pisac je iskoristio mnoge arhive: državne, crkvene i privatne u kojima je došao do nepoznatih činjenica a odnose se na mjesto. Vrijedan je opis bečkih stručnjaka oko razornoga potresa koji je pogodio Turjake i okolna sela 2. srpnja 1898. godine. Čitav taj sklop činjenica čini knjigu znanstveno-popularnim djelom, korisnim i zanimljivim štivom svakome Turjačaninu ali i svakome koji voli našu domaću povijest kao što je Pisca ljubav „gonila naprijed". Ovom je knjigom otkrivena prošlost najstarije župe u Cetinskoj krajini poslije oslobođenja od turskoga ropstva.

Ako smo do sada imali oskudno znanje o župi Turjaci, ovom knjigom u mnogočemu proširujemo naše znanje o Turjacima, jer se temelji ha dokumentima koji su sve do sada krili svoje tajne koje iz nje izranjaju u punoj svježini. Knjiga može potaknuti i druge župe i sredine da napišu i opišu ono najvažnije kod njih. Monografija, iako opsežna, nije prikazala sve što se događalo u prošlosti turjačke župe. To nije moguće ostvariti, ali može potaknuti druge da nastave na tom području gdje se zaustavilo istraživanje našega istražitelja - fra Bože Ančića. S pravom možemo kazati da je pisac ovim radom podigao divni spomenik Turjacima koji mu do sada nije nitko podigao. Poslije svega izloženog, najtoplije preporučujem tiskanje ove knjige, a piscu upućujem iskrene čestitke na uspjelom znanstvenom radu.

fra Stjepan Čovo

Split, 25. studenoga 2017.


 

Pretraži sadržaj

Aktualno

FRANJEVAČKI BOGOSLOVI

INTERNET STRANICA


FACEBOOK STRANICA

**********************

Fra Stipica Grgat:

Otpjevni psalmi

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

Promo film o Provinciji

Posjetitelji

DanasDanas423
Ovaj mjesecOvaj mjesec40078
UkupnoUkupno6385182

Online

Trenutno aktivnih Gostiju: 52 

Administrator

franodoljanin@gmail.com